lodzkie.pl

Dwór w Woli Pękoszewskiej był miejscem spotkań wybitnych polskich twórców i artystów. Gościli tu m.in. Henryk Sienkiewicz, Leon Wyczółkowski, Józef Mehoffer oraz członkowie rodzin Krasińskich i Okęckich. Przez blisko 30 lat mieszkał tu Józef Chełmoński, który namalował m.in. „Orkę”.

Dwór w Woli Pękoszewskiej był na przełomie XIX i XX wieku swego rodzaju lokalnym centrum kulturalnym, podobni jak szereg innych dworów bardzo licznej na tle reszty polskich ziem mazowieckiej szlachty tego czasu (tj. Radziejowie i Opinogóra Krasińskich, Nieborów Radziwiłłów czy Drozdowo Lutosławickich), gdzie utrzymywano zażyłe relacje sąsiedzkie, regularnie organizowano wspólne polowania, przyjęcia, przedstawienia teatralne i tańce. Wśród najbliższych Górskim rodzin Krasińscy z Radziejowic wiedli prym w animowaniu życia kulturalnego w ostatnich dwóch dekadach wieku XIX, zapraszając m.in.  Józefa Chełmońskiego, Juliusza Wiktora Gomulickiego czy Zygmunta Chełmińskiego. Józef Chełmoński pod koniec swojego życia był bardzo częstym gościem w Woli Pękoszewskiej, dokąd dojeżdżał bryczką z niedalekiego dworu w Kukluówce, który zakupił w 1889 roku.

Na zdjęciu: Konstanty, Pia, Maria, Olga Biernacka i Jan Górscy w towarzystwie Józefa Chełmońskiego na tarasie południowym dworu w Woli Pękoszewskiej, lata 90 XIX 
(fotografia archiwalna) 

To wyjątkowe miejsce położone w województwie łódzkim jest jednym z najcenniejszych zabytków regionu. Niestety, dwór znajduje się obecnie w bardzo złym stanie technicznym i wymaga ogromu prac konserwatorskich oraz renowacyjnych, by uratować go przed dalszą degradacją i przywrócić mu pierwotne znaczenie dla regionu.

Obecne zabudowania dworu  powstały w XVIII -XIX wieku. Pierwotnie był to parterowy, drewniany i otynkowany budynek na planie prostokąta, z piętrowym ryzalitem (XIX wiek), który w początku XX wieku zyskał dwa kartusze herbowe w ukłonie heraldycznym, zawierające herb Boża Wola (Górskich) i herb Szembek (Szembeków), ówczesnych właścicieli, oraz inskrypcje z fraszki Jana Kochanowskiego:

"Ja, Panie, niechaj mieszkam w tym gnieździe ojczystem,
A ty mię zdrowiem opatrz i sumieniem czystem."

W 1823 roku,  w ramach rozliczenia długu karcianego (w sumie 80 000 złp), powstałego przy okazji gier w karty w Radziejowicach, dobra odziedziczył Józef Wawrzyniec Maciej Onufry hr. Krasiński.  Zachował się akt notarialny z 19 stycznia 1826 roku, w którym majątek Wola Pękoszewska, do którego należały wówczas wsie Pękoszew, Borszyce, Wólka Jaruzelska i Młyn Kokoszka oraz kolonie Budy pod Paplinem, Huta Kolonia, Budy pod Zatorem Stare i Budy Nowopole, został kupiony od Józefa Wawrzyńca Krasińskiego przez generała Franciszka Bogoria Górskiego. Podczas II wojny światowej w dworze stacjonowała niemiecka żandarmeria, jednak w piwnicach budynku mieścił się magazyn broni Armii Krajowej. Po wojnie majątek został odebrany rodzinie Górskich, a w dworze od 1955 do 2005 roku funkcjonowała szkoła. W 2006 roku dwór odzyskali spadkobiercy prawowitych właścicieli.

Starsza, parterowa część dworu jest drewniana, otynkowana i posadowiona na podmurówce. XIX- wieczna część, piętrowa, oraz prostopadła przybudówka są murowane z cegły i otynkowane. Budynek ma wydłużony plan i regularną bryłę, a do parterowego skrzydła prostopadle dobudowano nowe, piętrowe skrzydło.

Część frontowa składa się z dwóch parterowych skrzydeł bocznych (pięcioosiowych) oraz centralnej, trzyosiowej części piętrowej. Elewacja frontowa została rozczłonkowana czterema kolumnami jońskimi w wielkim porządku, dźwigającymi belkowanie oraz szczyt w formie późnobarokowej. 
Na elewacji ogrodowej znajduje się portyk wsparty parą kolumn, dźwigający balkon i wystawkę piętra. Część parterowa ma poddasze przykryte dachem czterospadowym, obecnie pokrytym papą. Nowe skrzydło murowane jest podpiwniczone, z mieszkalnym poddaszem przykrytym wysokim dachem łamanym, pierwotnie gontowym, obecnie pokrytym blachą. W dolnej połaci dachu znajdują się lukarny wieńczone trójkątnymi szczytami. 

Dwór otacza park krajobrazowy, zachowany od północnej i wschodniej strony. W pobliżu znajdują się zabudowania gospodarcze i czworaki z XIX wieku, przekształcone po II wojnie światowej, oraz gorzelnia z 1911 roku. Park i otoczenie dworu są obecnie w trakcie restauracji, aby przywrócić historyczny charakter całego założenia.

Dwór był ważną rezydencją rodziny Górskich. Wychowywali się tu Konstanty (krytyk, historyk sztuki) i Pia Górska (malarka). Tu powstały niektóre obrazy Józefa Chełmońskiego, który był nauczycielem Pii Górskiej. Dwór gościł także wielu innych wybitnych twórców i artystów. W dworze urodził się prawnuk generała Franciszka Górskiego – profesor i botanik.

Tak dwór wygląda obecnie.

A tak zabytkowy budynek będzie wyglądał po przeprowadzonych pracach. (wizualizacja projektu uzgodniona z Konserwatorem Zabytków w Łodzi) 

Obecnie dwór znajduje się w prywatnych rękach.

- Ten dwór to niezwykłe miejsce – pełne historii, która wciąż opowiada swoje tajemnice – mówi Szymon Biegański, obecny właściciel obiektu. - To właśnie moja żona go odkryła i od razu poczuliśmy, że musimy mu przywrócić życie. Chcę, aby w ciągu najbliższej dekady wszystkie prace renowacyjne zostały zakończone, by jego piękno i historia mogły znów zachwycać kolejne pokolenia.

W ramach pierwszych działań zabezpieczone zostaną fundamenty budynku, na co pozyskano 170 tysięcy złotych z Urzędu Marszałkowskiego. Renowacja parku oraz dworu pozwoli zachować zarówno architekturę, jak i kulturowe znaczenie tego wyjątkowego miejsca.

bg.
zdjęcia: Artur Kostkowski